Kreda, obična naša bijela školska kreda, ima neobično ime i još neobičnije porijeklo. Ona potiče s juga, sa današnjeg grčkog ostrva Krita, poznatog još i pod starim imenom Kreta. Tim drugim, starijim imenom – imenom Kreta, nazvali su stari Latini (Rimljani) jednu bijelu, krhku pisaljku od krečnjaka – vjerovatno zato što su je donijeli s Krete prilikom nekog vojnog pohoda. U našem jeziku, ili u jeziku iz kojeg smo tu riječ preuzeli, latinska kreta (ili creta, kako su oni pisali) postala je – kreda. Pišući njome svakodnevno po školskoj tabli, mi danas i ne pomišljamo da ta obična, lomljiva pisaljka nosi ime jednog velikog ostrva, nadaleko čuvenog po svojoj staroj umjetnosti i pismenosti.
Oko ostrva Krita, u toplim vodama Sredozemnog mora, oduvijek je bilo pravih morskih spužvi (sunđerâ). Već prvi pisari koji su se služili kredom zapazili su da se tragovi te pisaljke sa crne ploče najlakše i najbrže mogu izbrisati upravo prerađenom spužvom. Otada su kreda i spužva nerazdvojni i zato svaki učenik pred školskom tablom u desnoj ruci drži kredu, u levoj spužvu.
Kažu još da su kreda i spužva ljuti neprijatelji, ali da jedno bez drugog ipak ne mogu. Zna se i zašto je to tako. U početku su krede pravljene od prozirnog zemljastog krečnjaka koji je nastao taloženjem velikog broja sitnih, nevidljivih ljušturâ izumrlih morskih životinjicâ, planktona. Za vječito gladnu i žednu spužvu, istrgnutu s morskog dna, to je bila jedina hrana. Zato bi ona pokupila i progutala sve što iza krede na ploči ostane – svaku i najmanju liniju, sve do posljednje tačke. To je, naravno, samo priča. Istina je jedino da se nekad zaista pisalo takvom kredom i da se brisalo pravom pravcatom spužvom – ĉudnih i nepravilnih oblika. Danas i kreda i spužva (sunđer) sve više izlaze iz upotrebe kad su u pitanju pisanje i brisanje na tabli, ali njihova istorijska funkcionalnost i nazivi traju i trajaće u svijesti govornika b/cg/h/s jezika.
LITERATURA:
- Milan Šipka – Priče o rečima, Prometej, Novi Sad 2007.
